MeliMelo n°2: "Poisson d’avril" [fr]

MeliMelo: Een vrolijke en didactische mengelmoes van Franse en Nederlandse idiomatische uitdrukkingen, geen plek om je mond te houden...

JPEG

Uitdrukking in het Frans

POISSON D’AVRIL - Een aprilvis (1 aprilgrap)

Oorsprong

Terwijl we in Nederland eerder zeggen “op 1 april verliest Alva zijn bril” of “1 april, kikker in je bil”, wordt 1 april in Frankrijk geassocieerd met een vis: “un poisson d’avril”. Een vis die weliswaar in troebel water zwemt. En dat is geen grap, want de oorsprong van het woord “poisson” is niet erg duidelijk.

Volgens Alain Rey ontstond deze uitdrukking aan het einde van de 17e eeuw. Zij zou zijn gebaseerd op een grapje met het woord “poisson” waarmee sinds de 15e eeuw een souteneur werd aangeduid die men ook wel “maquereau” (makreel) noemde, en dat is een echte vis die het beste in de maand april kan worden gevangen. Maar de maand april valt in de lente, een periode bij uitstek voor verboden liefdes. Met “Poisson d’avril” werd toen een jonge bemiddelaar aangeduid. Alain Rey zegt echter niets over het verband tussen deze laatste “mooie vis “ en de grapjes van 1 april.

Maar er bestaan nog meer hypotheses.

De meest gangbare is dat Koning Karel de Negende in 1564 besloot dat de eerste dag van het jaar voortaan op 1 januari zou vallen in plaats van op 1 april. Enkele tijdgenoten waren zo ontevreden over wat zij een absurditeit noemden (mensen die tegen veranderingen zijn komen niet enkel in deze tijd voor) dat zij gewoon doorgingen met het vieren van 1 april als de eerste dag van het jaar en met het geven van nieuwjaarsgeschenken aan elkaar. De anderen, om de spot met hun te drijven, gaven fopcadeautjes die vervolgens zouden zijn vervangen door grapjes en andere fopberichten.
Er is echter een detail dat de geloofwaardigheid van deze uitleg in twijfel trekt. Hoewel Karel de Negende wel degelijk met het Edit de Rousillon van 9 augustus 1564 besloten heeft om Nieuwjaar op 1 januari te doen plaatsvinden, wilde hij enkel alle dagen, die per regio en provincie erg verschilden in Frankrijk, harmoniseren. Geen enkele tekst wijst er op dat ergens in het koninkrijk een plek was waar op 1 april de eerste dag van het jaar werd gevierd.
Afijn, hoe dan ook, paus Gregorius de Dertiende hervormde vervolgens de Juliaanse kalender en paste de maatregel van Karel de Negende op de hele christelijke wereld toe.

Een andere hypothese komt uit het oude Griekenland waar men naar het schijnt op de dag die overeenkomt met onze 1 april, de God van de lach vierde.
Ook al weten we niet echt zeker wat 1 april precies betekent, het feit dat men in Frankrijk deze dag met een vis associeert -in andere landen die ook 1 april vieren, is dit niet het geval- wordt er niet mee verklaard.

Er bestaan nog veel meer potentiële verklaringen.

Hier volgen enkele:

Een van deze verklaringen zou zijn dat 1 april overeenkomt met het einde van de christelijke vastenperiode. In deze periode gaf men de voorkeur aan het eten van vis, omdat vlees verboden was. De cadeaus zouden dus namaakvissen zijn geweest voor degenen die vol ongeduld moesten wachten tot zij weer vlees konden eten.

Een andere verklaring zou zijn dat de zon (of de maan?) op die dag in de dierenriem het teken van de vis verlaat. Er bestaat ook een verklaring volgens welke er een visverbod gold in die periode van het jaar. De aprilvis zou dan het gemis van echte vis hebben willen compenseren.

U ziet, hypotheses genoeg en er zijn er nog veel meer.

Om deze serie van onzekerheden te beëindigen, zou ik er aan willen toevoegen dat door de huidige malaise, de tijdsduur van slechts één dag en de intensieve visvangst, de aprilvis tendens heeft te verdwijnen en hij, net als de roze olifanten waar een beetje te veel op gejaagd wordt (in navolging van de Wet Evin), met uitroeiing wordt bedreigd.

Maar dit moet u er niet van weerhouden te lachen en niet iedere informatie die u leest of hoort op 1 april zonder meer voor waarheid aan te nemen.
Moge de grap met u zijn!
Moge de grap met u zijn!

Voorbeeld

François, graaf van Lotharingen, en zijn echtgenote, werden gevangen gehouden in Nanci. Zij zochten naar een manier om te ontsnappen en kozen de eerste dag van april. Vroeg in de morgen verlieten zij Nanci verkleed als boer en boerin, met een draagmand vol mest. Zij dankten hun redding aan de angst voor een aprilgrap. Want een vrouw die hen had herkend, waarschuwde een soldaat die de wacht hield. Deze lachte er enkel om, denkend dat het om een aprilgrap ging. Het nieuws bereikte de officier die ook dacht dat het een aprilgrap was. Toch waarschuwde hij de gouverneur die iemand stuurde, maar het was al te laat. De beroemde reizigers waren al weg, en dankzij 1 april, konden ze ontsnappen.

Louis Sallentin, l’impovisateur français – Volume 2 – 1801

Uitdrukking in het Nederlands

1 APRIL, KIKKER IN DE BIL

Source: Georges Planelles - Les 1001 expressions préférées des Français - expressio.fr

gepubliceerd op 08/04/2013

naar boven